Laçın rayonu


Laçın rayonu - Azərbaycan Respublikasında inzibati rayon. Respublikanın cənub-qərbində, Kiçik Qafqazda yerləşir. Qərbdən Ermənistan Respublikası ilə həmsərhəddir. Sahəsi 1840 km2, əhalisi 70 900 nəfərdir (01.01.2011). Mərkəzi Laçın şəhəridir. Rayon 18 may 1992-ci il tarixindən erməni işğalı altındadır.
Rayona Laçın şəhəri, Qayğı qəsəbəsi və Ağbulaq, Alxaslı, Əhmədli, Hacılar, Güləbird, Cağazur, Quşçu, Minkənd, Mirik, Mişni, Sadınlar, Şeylanlı, Ağcakənd, Arduşlu, Ağcayazı, Aşağı Fərəcan, Fərəcan, Bozlu, Qalaca, Bülündüz, Ayıbazar, Birinci İpək, Vaqazin, Bozgüney, Kalafalıq, Hacıxanlı, Qovuşuq, Budaqdərə, Hoçaz, Mollalar, Uludüz, Avazlar, Daşlı, Vəlibəyli, Narışlar, Hətəmlər, Kaha, Cicimli, Aşağı Cicimli, Qazıdərə, Zabux, Sus, Qızılca, Bəylik, İrçan, Çəmbərəxaç, Xumarta, Qarabəyli, Lolabağırlı, Korcabulaq, Zerti, Xırmanlar, Ağbulaq, Birinci Tığik, İkinci Tığik, Qarıqışlaq, Soyuqbulaq, Qılıçlı, Zeyvə, Köhnəkənd, Qışlaq, Əyrək, Alıcan, Qozlu, Fingə, Qorçu, Zağaltı, Qoşasu, Alpout, Bülövlük, Kürdhacı, Ərikli, Hacısamlı, Qarasaqqal, Kamallı, Çıraqlı, Qarakeçdi, Katos, Malxələf, Mazutlu, Məlikpəyə, Malıbəy, Ağoğlan, Hüsülü, Ziyrik, Mığıdərə, Dəyirmanyanı, Tərxanlı, Dəyhan, Baldırğanlı, Oğuldərə, Ağalaruşağı, Pircahan, Seyidlər, Qaraçanlı, Piçənis, Xaçınyalı, Köhnə Corman, Sonasar, Mayıs, Təzəkənd, Haqnəzər, Ərdəşəvi, Səfiyan, Xanalılar, Suarası, Türklər, Fərraş, Nurəddin, Fətəlipəyə, Ağanus, Unannovlu, Ərəb, Turşsu, Şəlvə, İmanlar, Dambulaq, Şamkənd, Ələkçi, Bozdoğan, Çorman, Nağdalı kəndləri daxildir.
İşğaldan əvvəl rayonda 101 ümumtəhsil məktəbi, 2 məktəbəqədər və məktəbdənkənar tərbiyə müəssisəsi, texniki peşə məktəbi, 85 klub, 119 kitabxana, 5 musiqi məktəbi, 142 səhiyyə müəssisəsi fəaliyyət göstərmişdir, rayon ərazisində memarlıq abidələrindən - alban məbədi (V əsr), türbələr (XIV, XIX əsrlər), qala (XVII əsr), məscid (1718-ci il), saray (1716-cı il), körpü (XVIII əsr) və s. qeydə alınmışdır.


Ağoğlan məbədi


Ağoğlan məbədi Laçın-Minkənd şose yolunun 30-cu kilometrliyində, Həkəri çayının sağ sahilində, Kosalar kəndinin yaxınlığında 2 hektarlıq ərazidə yerləşir. Ağoğlan məbədi V-VI əsrlərə aid alban monastırıdır. Abidə müxtəlif dövrlərdə uçqun və dağıntılara məruz qaldığından IX əsrdə bu abidə yenidən inşa edilərək forma etibarı ilə kilsə üslubuna - monastıra uyğunlaşdırılıb. Bu abidə təmir edilərkən özünün ilk bünövrələri olduğu kimi saxlanmış, köhnə divarlar üzərində yeni divarlar tikilmişdir. Bərpadan sonra Ağoğlan məbədi Azərbaycan tarixinin alban dövrü memarlığının ən möhtəşəm abidələrindən birinə çevrilmişdir. Ağoğlan məbədinin uzunluğu 25, eni isə 12,5 metrdir. Kvadrat formalı səkkiz dayaq sütununun - pilonların iki sırası binanın daxili məkanını üç hissəyə bölür. Abidə 1992-ci il may ayının 18-dən etibarən Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalı altındadır. Laçın rayonunu işğal etdikdən sonra ermənilər qeyri-qanuni olaraq Ağoğlan monastırının memarlıq quruluşunda və interyerində dəyişikliklər edib, abidənin divarları üzərində olan bir neçə daş yazıları, eləcə də alban dövrünə məxsus xeyli sayda ornament və simvolları tamamilə silib, onlardan bir çoxunun isə formalarını dəyişdirərək tanınmaz hala salıblar. 2006-cı ildə ermənilər bu abidəni ikinci dəfə təmir etdirmək bəhanəsi ilə abidənin divarlarının müxtəlif yerlərinə bu abidənin erməni Qriqorian dininə məxsusluğunu göstərən 26 yazı lövhəsi yerləşdirdilər. Kompleksin həyətinə sağ tərəfdən giriş qapısının yaxınlığına cərgə ilə 2 məzar daşı və kompleksin ümumi giriş qapısının önündə İrəvandan qırmızı bazalt daşdan yonulub gətirilmiş 2 ədəd xaç daşı basdırıblar. İşğaldan sonra ermənilər bu məbədi «Cicernavank» adlandıblar.


Cicimli kəndinin türbələri


Laçın rayonunun Cicimli kəndi yaxınlığında geniş məzarlıq içərisində iki türbə yanaşı ucalır. Onlardan tarixən qədim olan Məlik Əjdər türbəsinin içərisi dairəvi, bayır tərəfdən isə səkkizbucaqlı formadadır.
Türbəyə düzbucaqlı aşırımı olan giriş qapısı korpusun şimal üzündə yerləşir. Qapı gözünün üstü sivri tağ forması verilmiş bütöv bir arxitrav daş ilə örtülmüşdür. Onun haşiyəsi içərisində yonma atlı fiqurun izləri müşahidə olunur. Abidənin bir sıra detalları Qubadlının Dəmirçilər kəndindəki türbələrdə işlədilmiş detallarla eynidir. Üstündə inşaat kitabəsi və naxışlı səthlər yoxdur. Araşdırıcılar Cicimli türbəsinin XII—XIII əsrlərdə tikildiyini ehtimal edirlər. Bu abidənin XIII əsrin sonlarında — Elxanilər çağında inşa edildiyi daha inandırıcı görünür.
El arasında “Kar günbəz” adlanan ikinci Cicimli türbəsi içəridən xaçvarı, bayır tərəfdən isə kvadrat şəkillidir. Bu abidənin XVII əsrdə inşa edildiyi ehtimal olunur.
Hər iki abidə hazırda Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altındadır.


Həmzə Soltan sarayı


Saray Laçın rayonunun Hüsülü kəndində yerləşir. Sarayın tikilmə tarixi 1761-ci ilə ehtimal edilir. Sarayın ümumi mənzərəsindən aydın olur ki, qəsrin hündür qülləsi olub. Qəsrin cənub tərəfinin küncündə giriş qapısı var idi. Gözəl tağlı tavanları qalın yan divarlara bərkidilən saray ikimərtəbəlidir. Saray geniş və böyük zala xeyli sayda yardımçı otaqlara və divanxanaya malikdir. Sarayın qapı və pəncərələri incə işləmələrlə qoz ağacından hazırlanıb. Binanın tikintisində şərq memarlıq ənənələrindən geniş istifadə edilib. Ehtimala görə burada sultanlıq 1700-cü ildə yaranıb və Zəngəzur vilayətinin böyük bir hissəsini idarə edib. Saray binası yerli daşlardan və gəc-əhəng qatışığından inşa edilib. İşğaldan sonra bu kəndin adını dəyişdirərək Melikatun adlandırmışlar. Hazırda işğalçılar “Həmzə Soltan” sarayını təmir edərək turistlərin qonaq evi (hotel) kimi istifadə edirlər.


Laçın Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyi


Laçın Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyi 1974-ci ildən 1992-ci ilin may ayına qədər fəaliyyət göstərmişdir. Bu muzey yüksək bədii və tarixi səciyyə daşıyan eksponatlarla zəngin olan ən əhəmiyyətli muzeylərdən biri idi.
Muzeyin yerləşdiyi bina tarix və mədəniyyət abidəsi kimi qiymətləndirilirdi. Muzeyin ümumi sahəsi 1200 kv/metrdən çox idi. Muzey 24 otaqdan, 1 nümayiş salonundan və 72 kv/metrlik bir fonddan ibarət idi. Muzeyin həyətində müxtəlif əsrlərdə hazırlanmış plastik sənət nümunələri, süjetli oymalar, at və qoç heykəlləri və bir çox məişət əşyaları açıq havada nümayiş etdirilirdi. 1983-cü ildən 1992-ci ilə qədər muzeydə geniş şəkildə ekspozisiyalar təşkil olunurdu. Muzeyin əsas fondunda 5 mindən artıq eksponat toplanmışdı. Yardımçı fondla birlikdə muzeydə ümumilikdə 10 minə yaxın əşya olmuşdur. 1989-cu ildə Laçın Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Ümumittifaq muzeylərə baxış müsabiqəsində qalib seçilmişdi. 1992-ci ilin may ayında Laçın rayonu işğal olunarkən muzeyin eksponatlarını çıxarmaq mümkün olmamışdır.
Muzey kompleksi erməni vandalları tərəfindən tamamilə dağıdılaraq yerlə yeksan edilmişdir.


Sarı Aşığın xatirə muzeyi


1988-ci ildə Laçın rayonunun Güləbird kəndində XVII əsrdə yaşamış bayatı ustadı Sarı Aşığın xatirə muzeyi istifadəyə verilmişdi. Xatirə-muzeyinə Sarı Aşıqla bağlı 150 əşya bağışlanılmış və abidəsi ucaldımışdı.
1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Laçın rayonunun işğal edilməsi nəticəsində muzeyin binası və 200-ə yaxın eksponatı məhv edilmiş və talan olunmuşdur.


Ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri

MEMARLIQ ABİDƏLƏRİ

Abidənin adı

Tarixi

Yerləşdiyi ünvan

Məbəd

XIX əsr

Ağoğlan çayının sahilində

Məlikəjdər türbəsi

XIV əsr

Cicimli kəndi

Türbə

XVII-XVIII əsrlər

Cicimli kəndi


ARXEOLOJİ ABİDƏLƏR

Abidənin adı

Tarixi

Yerləşdiyi ünvan

Daş qutu

dəmir dövrü

Abdallar kəndi, kənd ilə qəbiristanlıq arasında

Kurqan

dəmir dövrü

Cicimli kəndi

Kurqan (qız qəbri)

dəmir dövrü

Cicimli kəndi

Kurqan

dəmir dövrü

Cicimli kəndi

Kurqan

dəmir dövrü

Ziyrik kəndi

Kurqan

dəmir dövrü

Hoçaz kəndi

Kurqan

dəmir dövrü

Güləbird kəndi

Mağara məbədi

V əsr

Hoçaz kəndi


Yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri

MEMARLIQ ABİDƏLƏRİ

Abidənin adı

Tarixi

Yerləşdiyi ünvan

Bulaq

 

Quşçu kəndi

Bulaq

XV əsr

Quşçu kəndi

Behbudalı bulağı

XV əsr

Yaylaq Göybulaq kəndi

Daşbulaq bulağı

XVII əsr

Pircahan kəndi

Daşbulaq bulağı

XVII əsr

Sus kəndi

Daşbulaq bulağı

XVII əsr

Seyidlər kəndi

Məbəd

XVII əsr

Hocaz kəndi

Körpü

XVIII əsr

Bəhələ kəndi, Həkəri çayının üzərində

Türbə

 

Güləbird kəndi

Həmzə Soltan sarayı

1761-ci il

Güləbird kəndi

Soltan Əhməd sarayı

 

Soltanlar kəndi

Soltan Baba türbəsi

XIX əsr

Zeyvə kəndi

Şeyx Əhməd türbəsi

XIX əsr

Zeyvə kəndi

Türbə

XIX əsr

Zeyvə kəndi

Kafir-Qala

XVII əsr

Zeyvə kəndi

Məscid

1718-ci il

Qarıqışlaq kəndi

Qala

 

Qarıqışlaq kəndi

Dəmirovlu Pir məbədi

 

Qarıqışlaq kəndi

Məscid

 

Piçənis kəndi

Məbəd

XVII əsr

Piçənis kəndi

Məscid

 

Piçənis kəndi

Məbəd

XII əsr

Qorçu kəndi

Məbəd

X əsr

Aşağı Fərəcan kəndi

Məbəd

XV əsr

Şalva kəndi

Məbəd

XVI əsr

Əhmədli kəndi

“Ağbaxt xeyir” türbəsi

 

Əhmədli kəndi

Körpü

XIX əsr

Əhmədli kəndi

Məbəd

XV əsr

Minkənd kəndi

Məbəd

XV əsr

Minkənd kəndi

İki tağlı körpü

XIX əsr

Minkənd kəndi

Birtağlı körpü

XIX əsr

Minkənd kəndi

Mağara qalası

XV əsr

Güləbird kəndi

Sınıq körpü

 

Ağdərə kəndi

Qala

XIX əsr

Quşçu kəndi

Sadınlar qalaçığı

 

Quşçu kəndi

Körpü

XIX əsr

Qaraqaş yaylağı

Birtağlı körpü

XIX əsr

Zabux kəndi

Körpü

XIX əsr

Zabux kəndi

Sınıq körpü

XIX əsr

Malxələf kəndi

Qala

 

Mirik kəndi

Məbəd

XV əsr

Mirik kəndi

Körpü

XIX əsr

Pircahan kəndi

Körpü

 

Pircahan kəndi

Körpü

XIX əsr

Seyidlər kəndi

Məbəd

XIX əsr

Sonasar kəndi

Körpü

XIX əsr

Şeytanlı kəndi

Məbəd

XVII əsr

Sadınlar kəndi


ARXEOLOJİ ABİDƏLƏR

Abidənin adı

Tarixi

Yerləşdiyi ünvan

Aşıq qəbiristanlığı

orta əsrlər

Məzməzək kəndi

Qədim qəbiristanlıq

 

Abdallar kəndi

Çoban Daş (kurqan)

orta əsrlər

Cicimli kəndi


BAĞ-PARK, MONUMENTAL VƏ XATİRƏ ABİDƏLƏRİ

Abidənin adı

Tarixi

Yerləşdiyi ünvan

Əvəz Verdiyevin büstü (səkkizillik məktəbin qarşısında)

1970

Laçın (internat məktəbin həyəti)

Sarı Aşığın xatirə muzeyi
(500 eksponat)

1988

Güləbird kəndi

Böyük Vətən müharibəsində həlak
olmuş həmvətənlərimizin xatirə abidəsi

1970

Laçın şəhəri


DEKORATİV-TƏTBİQİ SƏNƏT NÜMUNƏLƏRİ (xalq daş-heykəltəraşlıq abidələri)

Abidənin adı

Tarixi

Yerləşdiyi ünvan

Daş at fiquru ərəb yazısı ilə

XVI əsr

Malıbəy kəndi

Daş at fiquru ərəb yazısı ilə

 

Malıbəy kəndi

Daş at fiquru

 

Malıbəy kəndi

Daş at fiquru ərəb yazısı ilə

XVII əsr

Güləbird kəndi

Daş at fiquru

 

Güləbird kəndi

Daş at fiquru ərəb yazısı ilə

 

Güləbird kəndi

Daş qoyun fiquru

 

Küsülü kəndi

Daş qoyun fiquru

XVII əsr

Keçmiş Xallanlı kəndinin ərazisi

Daş at fiquru

XVII əsr

Keçmiş Xallanlı kəndinin ərazisi